Cá rô phi là một trong những đối tượng nuôi quan trọng trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Tại Việt Nam, xuất khẩu cá rô phi năm 2024 đạt 41 triệu USD, tăng 138% so với năm trước; trong đó, cá rô phi đỏ (điêu hồng) đạt 13 triệu USD, tăng 20%, cá rô phi đen đạt 28 triệu USD, tăng ấn tượng 348%. Thị trường Mỹ là điểm sáng lớn nhất, với kim ngạch xuất khẩu đạt 19 triệu USD. Cá rô phi là một trong ba sản phẩm thủy sản chủ lực của Việt Nam (chỉ sau tôm nước lợ và cá tra), đóng vai trò quan trọng trong đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu.
Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, bình quân sản lượng cá rô phi cả nước đạt 300-316 nghìn tấn/năm. Việt Nam đang phấn đấu đến năm 2030 đạt 40.000 ha diện tích nuôi cá rô phi và 1,8 triệu m³ lồng bè trên hệ thống sông hồ lớn, trong đó 40–45% diện tích nuôi theo hướng thâm canh và 20-25% trong vùng nước lợ. Nhìn chung, Việt Nam có tiềm năng rất lớn để phát triển ngành nuôi và xuất khẩu cá rô phi. Hiện Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển dịch từ các mô hình nuôi truyền thống sang ứng dụng các công nghệ hiện đại.
Tuy nhiên, để nghề nuôi cá rô phi phát triển bền vững cần đầu tư đồng bộ: kỹ thuật giống, quản lý môi trường nuôi, an toàn sinh học và cơ chế hỗ trợ chuyển giao công nghệ. Cụ thể, điều tra tổng thể cá rô phi để thấy rõ thị phần nguồn giống cá rô phi hiện nay. Đồng thời, hoàn thiện chương trình chọn giống quốc gia. Tập trung vào các tính trạng kinh tế chính gồm tăng trưởng nhanh, tỷ lệ phi lê, kháng bệnh và thích nghi với biến đổi khí hậu. Đặc biệt, tăng cường kiểm định và chứng nhận giống quốc gia, bảo đảm tính đồng nhất di truyền, giảm rủi ro nhập giống trôi nổi. Đẩy mạnh việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ thông qua (i) Liên kết với doanh nghiệp để tận dụng kinh nghiệm quản lý, thúc đẩy thị trường và huy động vốn theo mô hình hợp tác công tư; (ii) Phát triển các doanh nghiệp giống, chế biến trong nước để thương mại hóa dòng rô phi chọn giống trong nước.
Yêu cầu cấp thiết về Đổi mới công nghệ sản xuất giống
Theo báo cáo của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Đồng bằng sông Cửu Long với hệ thống sông ngòi lớn và diện tích mặt nước rộng là vùng nuôi trọng điểm, nơi cá rô phi được phát triển theo nhiều mô hình như nuôi ao đất, bè, lúa–cá và lợ–mặn. Tuy nhiên, sự không đồng đều về chất lượng giống, nguy cơ suy giảm đa dạng di truyền, đồng huyết và dịch bệnh đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới công nghệ sản xuất giống. Việc áp dụng các tiến bộ chọn giống hiện đại: Từ chương trình chọn giống truyền thống đến ứng dụng công nghệ sinh học, chọn giống hệ gen đang mở ra giai đoạn hiện đại hóa mạnh mẽ trong ngành sản xuất giống cá rô phi. Bên cạnh đó, việc phát triển các dòng giống chất lượng cao, đặc biệt là giống đã qua chọn tạo, cải thiện chất lượng di truyền, tăng trưởng nhanh, được xem là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả và tính bền vững của ngành cá rô phi Việt Nam.
Sản xuất giống cá rô phi hiệu quả đòi hỏi một chuỗi công nghệ đồng bộ, bắt đầu từ khâu nuôi vỗ cá bố mẹ đến ấp nở, ương dưỡng và quản lý dịch bệnh. Trong những năm gần đây, nhiều cải tiến quan trọng đã được áp dụng, không chỉ nhằm tăng hiệu quả sản xuất mà còn đảm bảo tính bền vững, thân thiện với môi trường. Tại Trung tâm Quốc gia Giống Thủy sản Nước ngọt Nam Bộ, Chương trình chọn giống rô phi đỏ tăng trưởng nhanh được phát triển từ quần thể ban đầu nhập nội từ Ecuador (thế hệ F2), kết hợp với ba dòng cá từ Malaysia, Thái Lan và Đài Loan. Hiện tại đã qua tám thế hệ chọn lọc (G1–G8), đàn cá được cải thiện rõ rệt về tốc độ tăng trưởng và màu sắc đỏ đồng nhất, thích nghi tốt trong cả môi trường nước ngọt và lợ mặn.
Tính riêng trong giai đoạn 2016–2022, chương trình đã cung cấp 177.000 cá bố mẹ tăng trưởng nhanh cho các cơ sở sản xuất giống vùng Đồng bằng sông Cửu Long, giúp cải thiện năng suất và chất lượng giống, với tốc độ tăng trưởng cao hơn 30% so với cá không chọn lọc và màu sắc đáp ứng yêu cầu thị trường. Hiện nay, đàn G8 đang được nuôi vỗ cho phát triển thế hệ G9, hướng tới mục tiêu nâng hiệu quả chọn lọc ≥7% mỗi thế hệ, tạo nền tảng di truyền vững chắc cho chương trình chọn giống rô phi đỏ quốc gia.
Đến nay, ngành nuôi cá rô phi tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung đã đạt được nhiều thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến, nhờ đó, chất lượng giống cá rô phi được nâng cao. Cùng với đó là tư duy sản xuất hiện đại – không bỏ phí bất cứ giá trị nào của con cá – tận dụng phụ phẩm cá rô phi để sản xuất ra các sản phẩm hữu ích, không chỉ góp phần gia tăng lợi nhuận mà còn đáp ứng xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn, xanh, bền vững.
Nắm bắt cơ hội, phát triển mạnh mẽ
Sản lượng cá rô phi toàn cầu được dự báo sẽ vượt 7 triệu tấn vào năm 2025, nhờ sự phục hồi mạnh mẽ tại các quốc gia sản xuất lớn như Trung Quốc, Indonesia, Ai Cập, Bangladesh và Việt Nam. Trong đó, Việt Nam đang nổi lên như nguồn cung cá rô phi tiềm năng trong chuỗi cung ứng toàn cầu khi tận dụng tốt biến động thị trường để mở rộng sản xuất và xuất khẩu.
 |
Trong 9 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cá rô phi của Việt Nam đạt 57,3 triệu USD, tăng tới 332% so với cùng kỳ 2024 (13,26 triệu USD). Riêng tháng 8 ghi nhận mức tăng trưởng cao nhất, gần 10 triệu USD – phản ánh khả năng thích ứng nhanh và sự năng động của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh thị trường biến động mạnh. Các sản phẩm cá rô phi Việt Nam hiện đã có mặt tại nhiều thị trường, trong đó Mỹ là thị trường trọng điểm, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, bước sang quý IV, tốc độ tăng trưởng dự kiến chững lại, do lượng hàng tồn tại Mỹ tạm thời tăng cao sau giai đoạn nhập khẩu mạnh trong quý II và III. Điều này cho thấy, Việt Nam cần chuyển hướng từ việc tận dụng cơ hội ngắn hạn sang phát triển chiến lược dài hạn, chú trọng vào nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa thị trường và xây dựng thương hiệu cá rô phi Việt Nam bền vững.
Theo VASEP, Trung Quốc và Brazil đang bị mất lợi thế vì thuế quan cao. Cụ thể, Trung Quốc – nhà sản xuất cá rô phi lớn nhất thế giới (1,6 triệu tấn/năm) đang chịu mức thuế 55% khi xuất khẩu sang Mỹ, khiến đơn hàng giảm, nhiều hợp đồng bị hoãn hoặc hủy. Giá cá tăng nhẹ nhưng chi phí nuôi tăng mạnh khiến doanh nghiệp lỗ, tồn kho cao kỷ lục. Brazil, vốn được kỳ vọng thay thế Trung Quốc, cũng bị Mỹ áp thuế 50% từ tháng 8, khiến xuất khẩu đình trệ. Nhiều doanh nghiệp phải tăng giá bán, làm mất lợi thế cạnh tranh. Vì vậy, hai quốc gia này đã quay về thị trường nội địa, nhưng lợi nhuận đạt được thấp (do giá thành giảm, không bù được chi phí sản xuất cao). Các doanh nghiệp vừa và nhỏ vốn phục vụ cho thị trường nội địa, chịu sự cạnh tranh về giá. Tổng thể, ngành cá rô phi Trung Quốc và Brazil đang đối mặt với khó khăn kép: xuất khẩu chậm lại, giá giảm và tâm lý thị trường suy yếu.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc và Brazil cho thấy, phụ thuộc vào một thị trường hoặc sản phẩm duy nhất khiến ngành thủy sản dễ tổn thương trước biến động chính sách. Khi Mỹ tăng thuế, hai quốc gia này đều gặp khó trong xoay chuyển đơn hàng và duy trì xuất khẩu, dẫn đến mất thị phần. Đối với Việt Nam, đây là thời điểm để biến cơ hội ngắn hạn thành chiến lược dài hạn. Ngành cá rô phi Việt Nam sẽ chủ động đa dạng hóa thị trường, mở rộng sang châu Âu, Trung Đông, Nam Mỹ và phát triển sản phẩm giá trị gia tăng như cá rô phi tẩm bột, chế biến sẵn hoặc đóng gói tiện lợi. Đồng thời, đầu tư cải tiến giống, công nghệ nuôi và quy trình chế biến sâu giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững.
Câu lạc bộ doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu cá rô phi
Trong bối cảnh ngành thủy sản Việt Nam đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa loài nuôi và mặt hàng xuất khẩu, cá rô phi đang nổi lên như một ngành hàng đầy tiềm năng, phù hợp xu hướng tiêu dùng quốc tế và điều kiện sản xuất trong nước. Năm 2024, xuất khẩu cá rô phi đạt hơn 41 triệu USD và dự kiến tăng lên 83 triệu USD trong năm 2025, gấp hơn hai lần. Nhiều doanh nghiệp hội viên đã đầu tư vùng nuôi, ứng dụng công nghệ chế biến sâu, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng và từng bước hình thành chuỗi cung ứng cá rô phi xuất khẩu ổn định, chất lượng và giàu sức cạnh tranh.
Ngày 14/11/2025, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đã tổ chức Hội nghị các doanh nghiệp sản xuất – xuất khẩu cá rô phi để thống nhất thành lập “Câu lạc bộ Doanh nghiệp Sản xuất, Xuất khẩu Cá rô phi VASEP”. Thành viên Câu lạc bộ gồm các doanh nghiệp hội viên VASEP có hoạt động sản xuất, chế biến, kinh doanh, xuất khẩu cá rô phi. Đối với các doanh nghiệp đang tham gia chuỗi sản xuất – xuất khẩu cá rô phi nhưng chưa là hội viên VASEP, vẫn có thể đăng ký tham gia Câu lạc bộ trong thời gian một năm.
Trong thời gian tới, “Câu lạc bộ Doanh nghiệp Sản xuất, Xuất khẩu Cá rô phi VASEP” với Quy chế hoạt động cụ thể, sẽ tạo động lực để cộng đồng doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ, chia sẻ thông tin và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành hàng cá rô phi Việt Nam. Tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp sản xuất - chế biến - xuất khẩu cá rô phi; hỗ trợ nâng cao giá trị và chất lượng sản phẩm; nâng cao hiệu quả sản xuất – xuất khẩu; hợp tác xử lý các vấn đề nguyên liệu, chất lượng, môi trường, rào cản thị trường và chính sách. Hướng đến xây dựng mạng lưới hợp tác bền vững. Đặc biệt, Câu lạc bộ sẽ chia sẻ thông tin ngành hàng, phối hợp giải quyết rào cản thị trường, tham gia góp ý chính sách, tổ chức họp định kỳ hàng quý, hội thảo, khảo sát, hội chợ và các sự kiện chuyên ngành trong nước và quốc tế.
Với dự báo sản lượng cá rô phi toàn cầu tiếp tục tăng và xu hướng tiêu dùng ưu tiên sản phẩm thân thiện môi trường, Việt Nam có cơ hội xây dựng thương hiệu cá rô phi, củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu – không chỉ lấp chỗ trống tạm thời, mà hướng tới vai trò nhà cung cấp chiến lược, bền vững và có giá trị cao.
Ngọc Thúy – FICen